نماز جمعه

1 1

نماز جمعه، نمازی دو رکعتی که در ظهر روز جمعه به جای نماز ظهر و به جماعت میخوانند. نماز جمعه با حضور دست کم پنج نفر برپا میشود که یکی از آنها امام جمعه است. امام جمعه باید قبل از نماز دو خطبه برای نمازگزاران قرائت کند که دعوت به تقوا جزو مضامین آن است.

حکم فقهی برگزاری این نماز در سوره جمعه آمده است. روایات، نماز جمعه را حج مستمندان و موجب آمرزش گناهان شمردهاند و برخی روایات، ترک آن را مایه نفاق و فقر دانستهاند. نماز جمعه در زمان حضور امامان معصوم واجب و در زمان غیبت بنابر نظر بیشتر مراجع تقلید واجب تخییری است.

در ایران نماز جمعه در دوران حکومت شاه اسماعیل صفوی رواج یافت و از آن پس در شهرهای بسیاری برگزار شد. در دوران جمهوری اسلامی در همه شهرهای کشور این نماز برپا میشود. نماز جمعه یکی از شعائر اجتماعی مهم مسلمانان از صدر اسلام بوده و از نمادهای همبستگی مسلمانان شناخته میشود. با توجه به مسائل سیاسی-اجتماعیِ خطبهها، نماز جمعه به نماز عبادی - سیاسی نیز مشهور شده است.
اهمیت و جایگاه نماز جمعه
در قرآن در سوره جمعه، مؤمنان با صراحت به حضور در نماز جمعه دعوت شدهاند: «ای کسانی که ایمان آوردهاید چون برای نماز جمعه ندا در داده شد به سوی ذکر خدا بشتابید و داد و ستد را واگذارید. اگر بدانید این برای شما بهتر است». در روایات نیز اهمیت و جایگاه نماز جمعه چنین بیان شده است: موجب آمرزش گناهان گذشته. کاهش دهنده سختیهای قیامت. پاداشهای فراوان در مقابل هر گامی که به سوی نماز جمعه بردارد. خداوند آتش را بر بدن او حرام میکند. سبک شمردن آن باعث پریشانی و بی برکتی است. علی بن ابی طالب (ع) برخی زندانیان را به واسطه شرکت در نماز جمعه، آزاد می کرد.

فقیهان مذاهب اسلامی با توجه به آیات سوره جمعه، خود داری از اعمالی که موجب کوتاهی در اقامه نماز یا از دست دادن آن می شود را لازم دانسته اند. در منابع فقهی مذاهب اسلامی فصلی از مبحث نماز (کتاب الصلوة) به موضوع نماز جمعه اختصاص دارد. نیز نگارش آثار فقهی و رسالههای مستقل درباره نماز جمعه، به سبب جایگاه مهم این عبادت، از قرون اولیه متداول بوده است.

در دوره صفویه و در پی رواج اقامه نماز جمعه در ایران رساله نویسی در این باره جدّی تر شد. بسیاری از فقهای صاحب نام رسالههایی درباره نماز جمعه به زبان عربی و فارسی تألیف کردند که برخی از آنها در رد یا دفاع از رساله های دیگر بود. این رسالهها به لحاظ رویکرد فقهی بر چهار قسماند: رسالههایی که درصدد اثبات وجوب عینی نماز جمعهاند، رسالههایی که جایز بودن اقامه نماز جمعه یا وجوب تخییری آن را در عصر غیبت اثبات میکنند، رسالههایی که برای اثبات حرمت نماز جمعه نگاشته شدهاند و رسالههایی که نظر مؤلفان آنها دقیقاً روشن نیست.
حکمت نماز جمعه
در اسلام چهار اجتماع بزرگ و مهم وجود دارد: اجتماعات روزانه که در نماز جماعتها حاصل می شود؛ اجتماعات هفتگی که در مراسم نماز جمعه بدست میآید؛ اجتماع در نماز عید قربان و فطر؛ و اجتماع حج که در کنار خانه خدا هر سال یکبار انجام می گیرد. نماز جمعه با توجه به ذکر مسائل مهم سیاسی و اجتماعی و اقتصادی چنین آثاری را به دنبال دارد: آگاهی بخشی در زمینه معارف اسلامی و رویدادهای مهم اجتماعی و سیاسی. ایجاد همبستگی و انسجام بیشتر مسلمانان. تجدید روح دینی و نشاط معنوی. جلب همکاری برای حل مشکلات.
وجوب نماز جمعه
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِكْرِ اللَّـهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ۚ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ»: اى كسانى كه ايمان آوردهايد، چون براى نماز جمعه ندا در داده شد، به سوى ذكر خدا بشتابيد، و داد و ستد را واگذاريد. اگر بدانيد اين براى شما بهتر است. آيه نهم سوره مباركه الجمعة.

فقهای شیعه و اهل سنّت برای اثبات وجوب نماز جمعه به آیه ۹ سوره مباركه الجمعة و احادیث متعدد و اجماع استناد کرده و ترک کننده آن را شایسته عقوبت دانسته اند. برخی فقها در استناد به آیه ۹ سوره جمعه برای وجوب اقامه نماز جمعه مناقشه کرده و گفته اند که این آیه در صدد تشریع و اثبات وجوب اقامه نماز جمعه نیست بلکه شرکت کردن در نماز جمعهای را که به شکل صحیح بر پا شده لازم دانسته و در مقام توبیخ کسانی است که با وجود اقامه شدن نماز جمعه صحیح از حضور در آن خودداری می کنند و به تجارت یا امور دیگر می پردازند.

نماز جمعه برای همه افراد واجب نیست و از عهده برخی افراد برداشته شده است که عبارت اند از: زنان - مسافران بیماران و کسانی که توانایی شرکت کردن در نماز جمعه را ندارند مانند نابینایان، ناشنوایان و پیران - بردگان - کسانی که از ضرر مالی یا جانی بر اثر شرکت کردن در نماز جمعه ترس دارند کسانی که بیش از دو فرسخ از محل اقامه نماز جمعه فاصله دارند.
حکم نماز جمعه در عصر غیبت امام زمان
اقامه نماز جمعه در دوره غیبت امام معصوم از موضوعات بحث برانگیز در میان فقهای شیعه است که عدهای به حرمت آن، عدهای به وجوب تعیینی آن و عدهای به وجوب تخییری آن نظر دادهاند.
حرمت
برخی فقهای متقدم شیعه از جمله سَلاّر دیلمی و ابن ادریس حلّی و به پیروی از ایشان بسیاری از فقهای متأخرتر از جمله فاضل هندی مشروعیت نماز جمعه را مشروط به حضور امام معصوم یا حضور فردی دانسته اند که از سوی او به امامت جمعه منصوب شده باشد. پیروان فتوای حرمت نماز جمعه با این استدلال که حضور یا اجازه امام شرط صحت آن است و در عصر غیبت چنین اجازهای وجود ندارد برپا داشتن نماز جمعه را در این عصر جایز نمی دانند.

همچنین برخی گفتهاند که ولی فقیه در کارهایی که نیاز به اختیارات وسیع (بَسطِ ید) دارد مانند برپا کردن نماز جمعه و امر به جهاد، از سوی معصوم نیابت ندارد. از جمله ادله مورد استناد قائلان به حرمت، احادیثی است که در آنها تعابیری مانند «امام» و «امام عَدل تَقی» آمده و گفته شده که مخالفت با امام در مورد نماز جمعه باعث هلاکت است یا برپا داشتن نماز جمعه جز با حضور امام عادل و پرهیزگار صحیح نیست.

امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه نیز امامت جمعه را مقامی مخصوص برگزیدگان خدا دانسته است. برخی فقهای متأخرتر منظور از تعابیر مذکور در این احادیث را امام معصوم ندانسته و آن را به مفاهیمی عامتر که شامل امام جماعت نیز بشود تفسیر کردهاند. به نظر آنان در این احادیث تأکید اصلی بر لزومِ به جماعت برگزار شدن بوده است.
وجوب تعیینی
از سوی دیگر در بیشتر منابع متقدم فقهی شیعه که در دسترس است هرچند به استناد احادیث بر وجوب نماز جمعه تأکید شده، امامت امام معصوم یا نایب او به صراحت شرط نشده است. با این همه فقیهان امامی قرون بعد، حضور یا اجازه حاکم عادل یا امام عادل را از جمله شروط اقامه نماز جمعه برشمردهاند. شرط عدالت را برای امام جمعه تنها فقهای شیعه مطرح کردهاند و اهل سنت بدان قائل نیستند.

هر چند فتوای وجوب تعیینی از ابتدای غیبت کبرا کم و بیش در میان فقها مطرح بوده است، وجوب تعیینی آن را شهید ثانی در قرن دهم به طور جدّی مطرح کرد. برخی از فقها از جمله نوادهاش صاحب مدارک نیز از او پیروی کردند و این نظر در دوره صفوی به ویژه با توجه به زمینههای اجتماعی و سیاسی موجود رواج یافت. به نظر برخی از فقیهان، هرگاه شرایط اقامه نماز جمعه مانند عصر حضور امام فراهم باشد برپا کردن آن واجب است و این امر نیازی به نصب عام یا خاصِ امام معصوم ندارد. همچنین گفتهاند نماز جمعه مانند فتوا دادن و قضاوت کردن از وظایف و شئون فقیهان در عصر غیبت است. بیشتر قائلان به وجوب اقامه نماز جمعه در عصر غیبت گرایش اخباری داشتهاند، هرچند شهید ثانی و شماری دیگر از اصولیان سرشناس نیز پیرو این نظر بودهاند.
وجوب تخییری
بسیاری از فقهای ادوار میانی و متأخر شیعه به فتوای وجوب تخییری قائلاند، از جمله مُحقق حلّی، علامه حِلّی، ابن فهد حلّی، شهید اول، و محقق کَرَکی. مراد از وجوب تخییری نماز جمعه این است که در ظهر جمعه یا باید نماز جمعه خوانده شود یا نماز ظهر. همچنین ادله دیگری مانند سیره یاران ائمه و نیز فقهای متقدم مبنی بر اقامه نکردن نماز جمعه از جمله مستندات عدم وجوب تعیینی نماز جمعه است. نظریه وجوب تخییری در میان فقهای متأخر (از قرن سیزدهم به بعد) مقبولیت یافته است و به طور کلی در میان فقهای اصولی، گرایش به نظریه وجوب تخییری نماز جمعه شایعتر است، هرچند شماری از آنان قائل به حرمت آن شدهاند.
شرایط نماز
در نماز جمعه علاوه بر مقدمات و شروطی که در تمام نمازهای جماعت باید رعایت شود شروط دیگری نیز برای وجوب یا صحت نماز لازم است.
حداقل شرکت کنندگان
فقهای مذاهب اسلامی درباره حداقل تعداد کسانی که حضورشان برای انعقاد نماز جمعه ضروری است اختلاف نظر دارند: اکثر فقهای شیعه حداقل نفرات را پنج نفر و برخی هفت نفر میدانند. حنفیان حضور حداقل سه تن علاوه بر امام جمعه، شافعیان و حنبلیان حضور حداقل چهل تن و مالکیان حضور دست کم دوازده تن از اهالی شهر را لازم دانستهاند.
حداقل فاصله مکانی بین دو نماز جمعه
شرط دیگر صحت نماز جمعه که فقیهان شیعه و بیشتر مذاهب اهل سنّت ذکر کردهاند رعایت فاصله مکانی مناسب میان نماز جمعه ها یا متعدد نبودن آن در یک شهر است. به نظر فقهای امامی حداقل یک فرسخ فاصله میان دو نماز جمعه لازم است و اگر این شرط رعایت نشود نماز جمعه متأخر باطل خواهد بود.
انتخاب امام جمعه
شیعیان و فقهای بیشتر مذاهب اهل سنّت برای صحت نماز جمعه (مانند دیگر عبادات ديني) حضور یا اجازه حاکم وقت را شرط نکردهاند و به امامت علی (ع) در نماز جمعه هنگامی که عثمان در محاصره مخالفان بود، استناد کرده اند. با این همه، در طول تاریخ اسلام امامت جمعه همواره منصبی حکومتی بوده است.
نحوه خواندن نماز جمعه
در ابتدا دو خطبه (سخنرانی) خوانده میشود و پس از آن دو رکعت نماز جماعت به نیت نماز جمعه اقامه می گردد. این دو رکعت دو قنوت مستحبی دارد؛ یکی پیش از رکوع رکعت اول و دیگری پس از رکوع رکعت دوم.
دو خطبه
نماز جمعه با دو خطبه آغاز میشود که در واقع جانشین دو رکعت اول نماز ظهر هستند. خطیب جمعه علاوه بر داشتن شروط لازم برای امام جماعت باید واجد شرایط دیگری نیز باشد از جمله بهرهمند بودن از گفتار رسا، شجاعت و صراحت در بیان مطالب و آشنایی با مصالح اسلام و مسلمانان. همچنین بهتر است امام جمعه از میان عالمترین و شریفترین افراد برگزیده شود. محقق حلی فقیه شیعی در قرن هفتم هجری قمری در شرایع کمال عقل را در کنار ایمان و عدالت از شرایط امام جمعه برشمرده است. امام جماعت زن برای دیگر زنان جایز است ولی چون نماز جمعه با حضور زنان تشکیل نمیشود در هیچ شرایطی برای زن امامت جمعه جایز نیست.

امام رضا (ع) می فرماید: خطبه به این دلیل در روز جمعه تشریع شده است که خداوند به حاکم مسلمین امکان میدهد مردم را موعظه کرده و به اطاعت خدا ترغیب کند، از معصیت الهی ترسانده و آنها را به مصلحت دین و دنیایشان آگاه سازد و اخبار و حوادث مهمی که از نقاط مختلف به او می رسد و برای سرنوشت آنها مؤثر است به اطلاعشان برساند. دو خطبه قرار داده شد تا در یکی حمد و تقدیس الهی باشد و در دیگری نیازها، هشدارها، دعاها، اوامر و دستوراتی را که با صلاح و فساد جامعه اسلامی در ارتباط است به آنها اعلام نماید. در باره اهمیت این دو خطبه در نماز جمعه مطهری به این نکته اشاره کرده است که قرآن از این دو خطبه با این که منبر و سخنرانی است، مانند نماز تعبیر به «ذکر الله» کرده است.
زمان و محتوای خطبهها
به نظر بیشتر مراجع تقلید خطبههای جمعه باید پس از ظهر شرعی ایراد شود. به نظر مشهور فقهای شیعه خطبه دست کم باید مشتمل بر حمد خدا، صلوات بر پیامبر (ص)، وعظ و توصیه به تقوا و قرائت سورهای کوچک از قرآن باشد.
گوش دادن به خطبهها
نمازگزاران باید انجام دادن هر کاری را که آنان را از شنیدن خطبهها باز میدارد مانند صحبت کردن یا نماز خواندن ترک کنند. علی (ع) می فرماید: شرکت کنندگان در نماز جمعه سه دسته هستند: دسته ای قبل از امام در نماز جمعه شرکت می کنند در حالی که سکوت کرده و به خطبهها گوش می دهند، شرکت آنها در نماز جمعه کفاره ده روز گناهان ایشان است. دسته دیگر کسانی هستند که در نماز جمعه شرکت می کنند در حالی که مشغول صحبت و حرکت هستند بهره آنها از نماز جمعه صحبت با دوستان و نشستن با آنهاست. دسته سوم هنگامی که امام جمعه به خطبه مشغول می شود به نماز مشغول می شوند آنها نیز بر خلاف سنت عمل کردهاند، آنها از کسانی هستند که اگر چیزی از خداوند بخواهند اگر بخواهد عطا کرده و اگر بخواهد محرومشان سازد. پس از دو خطبه، دو رکعت نماز جمعه خوانده می شود. خواندن سوره جمعه در رکعت اول و سوره منافقون در رکعت دوم یا سوره اعلی در رکعت نخست و سوره غاشیه در رکعت دوم پس از سوره حمد مستحب است. خواندن سورهها با صدای بلند (جَهْر) نیز مستحب است.
نمازی با دو قنوت
به نظر فقهای شیعه خواندن قنوت در رکعت اول قبل از رکوع و در رکعت دوم پس از آن مستحب است. اقتدا کردن به امام در رکعت دوم نماز جمعه کافی است یعنی می توان یک رکعت از نماز جمعه را به جماعت اقامه کرد و رکعت دیگر را به صورت فرادا ادامه داد.
مکان برگزاری
نمازهای جمعه معمولاً در مسجد جامع هر شهر برگزار میشوند که گاه به نامهایی چون مسجد اعظم، مسجد جماعت، مسجد جمعه و مسجد آدینه نیز خوانده می شود. جامع خواندن این مساجد به سبب برگزار شدن اجتماعاتی مانند نماز جمعه در آن بوده است. گاه عواملی مانند رشد و توسعه شهرها وجود فِرَق و مذاهب گوناگون در یک شهر و ملاحظات سیاسی و امنیتی حکمرانان موجب میشد که در یک شهر چندین نماز جمعه برگزار شود. به گزارش ابن بطوطه در قرن هفتم در یازده مسجد بغداد نماز جمعه برپا می شد. در دوره ممالیک به سبب فزونی جمعیت، نماز جمعه در مساجد محلی و مدارس نیز برگزار میشد.
حکم خرید و فروش در هنگام نماز جمعه
آیه نهم سوره جمعه از انجام معامله در هنگام نماز جمعه نهی می کند: «اى كسانى كه ايمان آوردهايد، چون براى نماز جمعه ندا در داده شد، به سوى ذكر خدا بشتابيد و داد و ستد را رها كنيد اگر بدانيد اين براى شما بهتر است». بنابر نظر فقیهانی که نماز جمعه را در زمان غیبت امام زمان، واجب تعیینی نمی دانند، خرید و فروش و سایر معاملات پس از اذان جمعه یا در هنگام اقامه نماز جمعه حرام نیست. البته بر اساس آیه ۱۰ از سوره جمعه (فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّه و چون نماز گزارده شد، در روى زمين پراكنده گرديد و فضل خدا را جويا شويد.) خرید و فروش و هر گونه اشتغال و کاری (مانند عیادت مریض، دیدار با برادران ایمانی و...) که در زمان اقامه نماز جمعه ممنوع شده بود آزاد است و انجامش محدودیتی ندارد.

آیت الله جوادی آملی از مراجع تقلید و مفسر قرآن بر این باور است که منظور از (وَذَرُوا الْبَيْعَ) در آیه ۹ سوره جمعه خرید و فروش و بیع در مقابل دیگر عقود نیست بلکه یعنی کاری که جلوی رفتن به نماز جمعه را می گیرد و این تمثیل است و نه تعیین؛ یعنی هر کاری که جلوی رفتن به نماز جمعه را بگیرد جایز نیست ولی اگر کسی این کار را انجام داد معصیت کرده است ولی بیع درست است. وی هم چنین معتقد است که اگر کسی در حال راه رفتن (سعی) به سوی نماز جمعه خرید و فروش بکند عیب ندارد، چون این مزاحم سعی نیست.
پیشینه
نماز جمعه قبل از هجرت و در سال دوازدهم بعثت در مکه تشریع شد. در این سال پیامبر اکرم(ص) که امکان برگزار کردن نماز جمعه در مکه را نداشت، در نامهای از مُصعَب بن عُمَیر خواست که نماز جمعه را در مدینه اقامه کند بر اساسِ گزارشی دیگر نخستین نماز جمعه را اَسعَد بن زُرارَه در مدینه اقامه کرد.

با ورود پیامبر (ص) به مدینه، نماز جمعه به امامت ایشان برگزار شد. پس از شهر مدینه اولین مکانی که در آن نماز جمعه برگزار شد روستای عبدالقیس در بحرین بود پس از عصر نبوی بر اساس گزارشهای تاریخی اقامه نماز جمعه در دوره خلفای نخستین و نیز در دوره حکومت حضرت علی (ع) (سال ۳۵-۴۰ق) و امام حسن (ع) (سال ۴۰) متداول بود. برخی از روایات شیعه مانند خطبه شعبانیه پیامبر اکرم (ص) و پارهای از خطبههای نهج البلاغه امام علی (ع) یادگار این نمازها هستند. در دوران امویان (۴۱-۱۳۲ق) و عباسیان (۱۳۲-۶۵۶ق) نیز نماز جمعه را خلفا یا کارگزاران آنها اقامه می کردند. خلفا، امامان جمعه مرکز خلافت را منصوب می کردند و انتخاب خطبای جمعه سایر شهرها برعهده امیران و والیان همانجا بود.
شرکت ائمه (ع) در نماز جمعه
از دیدگاه شیعه، حاکمان جور و امامان جمعه و جماعت منصوب از طرف آنها مشروعیت نداشته و نمیتوان به امامت آنان نماز خواند. با این حال، بر پایه برخی احادیث، امامان شیعه و پیروان ایشان از باب تقیه یا به دلایلی دیگر گاه در مراسم نماز جمعه شرکت میکردند، همچنین گاهی مخالفان حکومتها برای ابراز مخالفت خود از شرکت کردن در نماز جمعه خودداری مینمودند. حاضر نشدن در نماز جمعه سابقهای ناخوشایند برای اشخاص به شمار می رفت.
اقامه نماز جمعههای شیعه
از جمله قدیمیترین گزارشهای موجود درباره نماز جمعه در جوامع شیعی اقامه نماز جمعه در مسجد بَراثا (مسجد شیعیان در بغداد) در ۳۲۹ق به امامت احمد بن فضل هاشمی بود و حتی در فتنه ۳۴۹ که نماز جمعه بغداد تعطیل شد وقفهای در اقامه نماز جمعه در براثا پیش نیامد، ولی در ۴۲۰ با انتصاب خطیبی سنّی مذهب از جانب خلیفه مدتی اقامه نماز متوقف شد. همچنین نماز جمعه در جامع ابن طولون در ۳۵۹ و جامع ازهر در ۳۶۱ برگزار می شد. قرائنی نیز بر اقامه نماز جمعه در قرون نخستین هجری در این شهرها دلالت دارد.
نماز جمعه در ایران در دوره صفویه
نماز جمعه از دوره حکومت شاه اسماعیل اول صفوی (۹۰۵-۹۳۰) به تدریج در جامعه شیعی ایران گسترش یافت. علت این امر از یک سو انتقاد حکومت عثمانی از شیعیان به سبب برگزار نکردن نماز جمعه و از سوی دیگر تلاش علمای شیعه، به ویژه محقق کرکی، برای اشاعه نماز جمعه در ایران بود. با وجود همراهی بسیاری از فقها از جمله شماری از علمای جبل عامل با محقق کرکی و پشتیبانی حکومت صفوی از آنان، چون سنّت اقامه نماز جمعه در میان شیعیان چندان رایج نبود و در میان علما مخالفان جدّی داشت رسمیت بخشیدن به آن در جامعه شیعی ایران به تدریج صورت گرفت. بحث و مناقشه درباره حکم نماز جمعه در زمان غیبت امام معصوم و وجوب و حرمت آن در عهد شاه سلیمان اول صفوی (حکومت: ۱۰۷۷ یا ۱۰۷۸-۱۱۰۵) به جایی رسید که وی مجلسی از فقها را با حضور وزیر اعظم خود ترتیب داد تا درباره حکم نماز جمعه به نتیجهای واحد برسند.
شاه طهماسب اول (حکومت:۹۳۰-۹۸۴ق) به توصیه محقق کرکی برای هر شهری امام جمعه انتخاب کرد. در زمان شاه عباس اول (حکومت: ۹۹۶- ۱۰۳۸) رسماً منصب امامتِ جمعه ایجاد شد. معمولاً شیخ الاسلام هر شهر این منصب را داشت، اما گاه عالمانی که شیخ الاسلام نبودند مانند ملا محسن فیض کاشانی (متوفی ۱۰۹۱) به درخواست شاه، امامت جمعه را برعهده می گرفتند.

نخستین نماز جمعه را در عصر صفوی محقق کرکی در مسجد جامع عتیق اصفهان اقامه کرد. از دیگر امامان جمعه مهم این دوره شیخ بهایی (متوفی ۱۰۳۰ یا ۱۰۳۱)، میرداماد (متوفی ۱۰۴۱)، محمد تقی مجلسی (متوفی ۱۰۷۰)، محمدباقر مجلسی (متوفی ۱۱۱۰ یا ۱۱۱۱)، محمد باقر سبزواری (متوفی ۱۰۹۰) و شیخ لطف الله اصفهانی (متوفی ۱۰۳۲) بودند. در دوره صفوی تألیف کتابهایی حاوی خطبههای نماز جمعه متداول شد که کتاب «بساتین الخطبا» نوشته میرزا عبدالله افندی (متوفی ح ۱۱۳۰) از مشهورترین آنهاست.

محقق کرکی در سال ۹۲۱ق کتابی برای اثبات جواز اقامه نماز جمعه در عصر غیبت امام معصوم نگاشت که در واقع رسالهای در موضوع ولایت فقیه به شمار میرود. برخی از معاصران و شاگردان کرکی در نقد نظریه او و برای اثبات حرمت یا رد وجوب عینی نماز جمعه در عصر غیبت رسالههایی نگاشتند.
دوره قاجار
امامت جمعه در دوره قاجار (۱۲۱۰-۱۳۴۴ق) همچون دوره صفویه منصبی حکومتی بود. این منصب در این دوره به موازات کاهش اعتبار مناصب مذهبی به تدریج اهمیت دینی و سیاسی خود را از دست داد. در اواخر دوره قاجار برخی امامان جمعه در برابر علمای مشروطه خواه که مخالف حکومت استبدادی بودند قرار گرفتند. توجه به نام بسیاری از ائمه جمعه شهرهای بزرگ در دوره افشاریه (۱۱۴۸-۱۲۱۰ق) و قاجاریه نشان میدهد که منصب امامت جمعه در این دوران جنبه موروثی یافته بوده است و برخی خاندانها آن را برعهده داشتهاند، از جمله خاندان خاتون آبادی در تهران، خاندان مجلسی در اصفهان، و محمد مقیم یزدی در یزد.
دوره پهلوی
در دوران پهلوی (۱۳۰۴-۱۳۵۷ش) امامان جمعه به ویژه در شهرهایی مانند تهران چون ارتباط رسمی با حکومت داشتند غالباً از مقبولیت مردمی برخوردار نبودند و اقامه نماز جمعه نیز چندان رونق نداشت. گفتنی است که برخی عالمان بر پایه فتوا به واجب تخییری یا تعیینی نماز جمعه، آن را اقامه میکردند که چون به حکومت وابسته نبود با اقبال عمومی مواجه می شد. از جمله این نمازها نماز جمعه آیت الله اراکی بود که از سال ۱۳۳۶ش تا پیروزی انقلاب اسلامی در مسجد امام حسن عسکری (ع) قم اقامه شد.

آیت الله سید محمدتقی غضنفری در شهر خوانسار از حدود سال ۱۳۱۰ تا زمان رحلتش ۱۳۵۰ قمری نماز جمعه را اقامه داشته است.آیت اللهی مشهور به علامه نیز مانند استادش آیت الله سید محمد تقی خوانساری نماز جمعه را واجب عینی می دانست و از همین رو در ایام اقامتش در تفت و پس از آن در بم در زمان طاغوت نماز جمعه را اقامه می کرد. علامه طهرانی نیز قائل به وجوب عینی و وجوب تعیینی نماز جمعه در عصر غیبت است و پیش از انقلاب اسلامی در تهران نماز جمعه را اقامه می کرد.
دوره جمهوری اسلامی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ش) برگزاری نماز جمعه در ایران دوباره رونق یافت. اولین نماز جمعه در این دوره به امامت آیت اللّه سید محمود طالقانی (متوفی ۱۳۵۸ش) - که امام خمینی وی را به این سمت انتخاب کرده بود - در ۵ مرداد ۱۳۵۸ در دانشگاه تهران برگزار شد. دومین امام جمعه تهران نیز آیت الله منتظری بود که در فاصله کوتاهی بعد از انتصاب به قم رفت و از امامت جمعه تهران استعفا کرد و آیت الله خامنهای امامت جمعه تهران را برعهده گرفت.

مردم سایر شهرها نیز تقاضای تعیین امام جمعه کردند. با گسترش اقامه نماز جمعه در ایران، امام خمینی به پیشنهاد آیت اللّه خامنهای که در آن زمان رئیس جمهور بود مسئولیت ساماندهی و پیگیری مسائل مربوط به نماز جمعه را به مرکزی در قم سپرد و در ۱۳۷۱ با حکم آیت اللّه خامنهای در مقام رهبر جمهوری اسلامی شورایی با عضویت نه تن از روحانیان به نام «شورای سیاستگذاری ائمه جمعه» مسئولیت این کار را بر عهده گرفت.

در ایران نمازهای جمعه در ماه رمضان با جمعیت بیشتری برگزار میشود و در آخرین جمعه ماه رمضان، پیش از نماز، تظاهرات روز قدس برگزار میشود. علاوه بر راهپیمایی روز قدس، در موارد متعدد دیگری نیز نمازگزاران جمعه پس از نماز، برای نشاندادن اعتراض به مسائلی همچون اهانت به پیامبر (ص) و جنایات رژیم صهیونیستی علیه فلسطین اقدام به راهپیمایی و تظاهرات میکنند.
شهدای محراب
در فاصله سال های ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۱ش چند تن از امامان مشهور جمعه بر اثر اقدامات تروریستی منافقين به شهادت رسیدند؛ از جمله سید محمد علی قاضی طباطبایی (شهادت در ۱۳۵۸ش)، سید اسدالله مدنی (شهادت در ۱۳۶۰ش) در تبریز، سید عبدالحسین دستغیب (شهادت در ۱۳۶۰ش) در شیراز، محمد صدوقی (شهادت در ۱۳۶۱ش) در یزد و عطاءالله اشرفی اصفهانی (شهادت در ۱۳۶۱ش) در کرمانشاه.